تحلیل گفتمان «عقلانیت مبتنی بر معنویت» در روایتگری دفاع مقدّس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

چکیده

راویان جنگ، با نقل شفاهی خاطرات و وقایع دوران دفاع مقدّس، به‌عنوان برهه‌ای مهم از تاریخ معاصر، نقشی برجسته در شناساندن آن دوران به نسل امروز و الگوسازی از آن ایفا می‌کنند. مقام معظّم رهبری نیز، همواره بر نقش مهم راویان در معرّفی دقیق گنجینة فرهنگی دفاع مقدّس و الگوسازی از شهدا، به‌دور از اغراق یا تحریف، تأکید ورزیده‌اند. در این میان، راوی یادمان شهید حسن باقری برهه‌ای کمتر شناخته‌شده، یعنی سال‌های نخست جنگ، را با محوریت نقش حسن باقری روایت می‌کند و برخلاف غالب راویان، به‌جای تأکید صرف بر وجه ارزشی، حماسی، عاطفی یا شهودی جنگ، جنبة عقلانیِ ادارة جنگ را بازمی‌نمایاند. او تولیدکنندة گفتمانی متفاوت است که می‌توان آن را گفتمان «عقلانیت مبتنی بر معنویت» نام نهاد. در این پژوهش، به روش توصیفی ـ تحلیلی، مجموعاً 90 دقیقه از روایات بازگوشده در اسفند 98 در یادمان شهید حسن باقری را از منظر «تحلیل گفتمان» بررسی و واکاوی کرده‌ایم. تحلیل این روایات، در سه سطح «توصیف»، «تفسیر» و «تبیین» از منظر تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف و ترسیم مفصل‌بندی این گفتمان برمبنای رویکرد لاکلا و موف، حاکی از آن است که «برجسته‌سازی‌ها» و «حاشیه‌رانی‌ها» در کلام راوی یادمان همه درراستای تبیین عقلانی وقایع جنگ تحمیلی است و ازاین‌رو ظرفیت بالایی در برقراری ارتباط با مخاطب امروزی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • آسابرگر، آرتور، (1398). تحلیل گفتمان کاربردی، ترجمة حسین پاینده، تهران: مروارید.
  • آقاگل‌زاده، فردوس، (1385). تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: علمی و فرهنگی.
  • سلطانی،‌ علی‌اصغر، (1397). قدرت، گفتمان و زبان ـ سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی، چ6، تهران: نشر نی.
  • علّامیان، سعید، (1390). روایت زندگی حسن باقری، 3 جلد، تهران: مرکز نشر آثار شهید حسن باقری.
  • فتوحی، محمود، (1391). سبک‌شناسی، نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، تهران: سخن.
  • فرکلاف، نورمن (1379). تحلیل انتقادیِ گفتمان، ترجمة فاطمه شایسته پیران و دیگران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
  • فی، برایان، (1390). پارادایم‌شناسی علوم انسانی، ترجمة مرتضی مردیها، تهران: پژوهشکدة مطالعات راهبردی.
  • مکاریک، ایرنا ریما، (1390). دانشنامة نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. چ4. تهران: آگه.
  • مهاجر، مهران؛ نبوی، محمّد، (1393). به سوی زبانشناسی شعر، تهران: آگه.
  • میرفخرایی، تژا، (1384). فرآیند تحلیل گفتمان، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
  • یارمحمّدی، لطف‌الله. (1383). گفتمان‌شناسی رایج و انتقادی، تهران: هرمس.
  • یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز. (1389)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمة هادی جلیلی، تهران: نی.
  • آقاگل‌زاده، فردوس و طارمی، طاهره، (1395). «تحلیل زبانشناختی گفتمان‌های رقیب در پروندة بورسیه‌های تحصیلی: رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف»، جستارهای ادبی، دورة 7، ش6، ش.م 34، صص391 ـ 414.
  • اردستانی، حسین، (1394). «آسیب‌شناسی روایت‌های راویان راهیان نور»، فصلنامة نگین ایران (فصلنامة تخصصی مطالعات دفاع مقدّس)، تابستان، س13، ش53، صص13 ـ 28.
  • ایزدی، حاتمی و همکاران (1396). «ترویج فرهنگ دفاع مقدّس، آسیب‌شناسی، ارائة مدل و راهکارها». سیاست دفاعی، س25، ش99، ص119-152.
  • بامشکی، سمیه، (1388). «بررسی عوامل سازندۀ ابهام در مقالات شمس با تأکید بر مسألۀ انسجام دستوری»، مطالعات عرفانی، پاییز و زمستان، ش10، صص 45 ـ 86.
  • جمشیدی، فرانک، (1387). «گونه‌شناسی روایت‌های جنگ»، مطالعات ملّی، س9، ش2، صص79 ـ 111.
  • طباطبائی، محمّد، (1394). «راهیان نور؛ بستر حفظ و نشر فرهنگ دفاع مقدّس ـ بازخوانی مهم‌ترین انتظارات مقام معظّم رهبری پیرامون راهیان نور»، نگین ایران (فصلنامة تخصصی مطالعات دفاع مقدّس)، تابستان، س13، ش53، صص5ـ12.
  • قاسم‌زاده، سیّدعلی و مصطفی گرجی، (1390). «تحلیل گفتمان انتقادی رمان دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست داشت»، ادب‌پژوهی، پاییز، ش17، صص33 ـ 63.
  • قیصری، نورالله، (1385). «گفتمان سیاسی حضرت امام خمینی و گفتمان‌های رقیب»، پژوهشنامة متین، دورة8، ش30، صص145ـ182.
  • مروی، ابوالفضل، (1396). «تحلیل گفتمان امام خمینی ـ با تأکید بر مدل نورمن فرکلاف»، حضور، ش88، صص71ـ91.
  • مسبوق، مهدی و دلشاد، شهرام، (1395). «بررسی عناصر انسجام متن در داستان حضرت موسی (ع) با رویکرد زبانشناسی نقش‌گرا»، پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، بهار، س4، ش1، صص114ـ 129.
  • مستند یادمان2، (1397). پایگاه نشر آثار شهید حسن باقری در http://www.aparat.com/hasanbagheri_61
  • امیریان، مهدی، (1397). صوت‌های راوی یادمان شهید حسن باقری، آرشیو شخصی نویسندة مقاله.
  • باقری، حسن، (1361). صوت‌های شهید حسن باقری، 5 مرداد، کد 19، آرشیو اسناد نوشتاری و صوتی مؤسسه شهید حسن باقری.
  • Halliday, M.A.K, (2014). Halladay’s introduction to functional Grammar, Newyork: Routledge, forth edition.
  • Brown, Gillan & Yule, George, (1983). Discourse Analysis, Cambridg: Cambridge University Press.